środa, 04 marzec 2015 15:58

Co rozumiemy pod pojęciem "Kresy"

Termin kresy może być pojmowany na wiele sposobów. Przez kresy rozumie się na przykład część kraju leżącą blisko granicy, pogranicze. Cechą kresów uznawana bywa też ich peryferyjność w stosunku do kulturalnego, gospodarczego i politycznego centrum kraju. W okresie międzywojennym, pojęcie kresów objęło ziemie, które w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej peryferiami państwa nie były. Ich peryferyjność w II Rzeczpospolitej była zaznaczona relatywnie słabo - nie bardziej, niż innych, niekresowych części tzw. Polski B. Jednak słabe zaludnienie, niedorozwój infrastruktury technicznej oraz społecznej kresów sprawiały, że postęp cywilizacyjny docierał tam stosunkowo powoli. [prof. Stanisław Ciesielski]

Pojęcie kresów pierwotnie odnoszące się do stosunkowo słabo kontrolowanych obszarów na południowo-wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej, sięgających po Zadnieprze i Sicz, gdzie faktycznie rozmywało się pojęcie przynależności państwowej, stopniowo przybrało inną treść, stając się najpierw określeniem południowo-wschodnich terytoriów przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, które następnie nie weszły w skład Królestwa Polskiego, a później - ziem wschodnich odrodzonej w 1918 r. Rzeczypospolitej Polskiej. Innymi słowy terytorialny zasięg pojęcia Kresy Wschodnie zmieniał się. Zakres geograficzny tego pojęcia przesuwał się stopniowo na zachód, ostatecznie stykając się bezpośrednio z polskim terytorium etnicznym. Zmagania wojskowe i polityczne w latach 1918-1921 doprowadziły do podziału terytoriów kresowych w takim rozumieniu, jakie dominowało do I wojny światowej włącznie.

W ramach odrodzonego państwa polskiego znalazła się zachodnia część kresów, ale w generalnym zarysie ta właśnie, która w poprzednim okresie pozostawała w kręgu powszechniejszego zainteresowania społeczeństwa polskiego i która zarówno w myśli politycznej, jak i w świadomości społecznej była uznawana za ziemię bezspornie należącą do polskiego terytorium narodowego. W rezultacie zakres nazwy Kresy Wschodnie uległ poważnej zmianie. Wśród ówczesnego społeczeństwa polskiego dominowało utożsamianie ich z pasem województw wschodnich. Oznaczało to poważne przesunięcie na zachód terytorialnego zakresu pojęcia Kresy Wschodnie, które objęło ziemie dawniej leżące w centrum państwa. Zatem w obrębie kresów lokowały się nie tylko województwa przygraniczne: wileńskie, nowogródzkie, poleskie, wołyńskie, tarnopolskie i stanisławowskie, ale także częściowo lwowskie, które sięgało na zachodzie poza San, a więc poza granice Galicji Wschodniej. Do kresów zaliczana była także wschodnia część województwa białostockiego (powiaty grodzieński i wołkowyski), podczas gdy jego część zachodnia nie miała faktycznie wiele wspólnego kulturowo, etnicznie i gospodarczo z kresami, a związana była z ziemiami centralnymi.

W Polsce międzywojennej mianem kresów obejmowano województwa: wileńskie, nowogrodzkie, poleskie, wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie oraz część lwowskiego i białostockiego. Jedynie województwa tarnopolskie i stanisławowskie stanowiły składnik dawnego, przedrozbiorowego rozumienia kresów.

Obecnie niekiedy spotyka się podział dawnych kresów na:

Kresy Północno-Wschodnie, pod którym to terminem najczęściej rozumiane jest terytorium obejmujące dawne województwa wileńskie, nowogrodzkie, poleskie i wschodnią część województwa białostockiego.

Kresy Południowo-Wschodnie, obejmujące obszar dawnych województw wołyńskiego, tarnopolskiego, stanisławowskiego i część lwowskiego na wschód od Sanu.

Czytany 4334 razy